Dünya Haritalarıyla Ünlü Türk Denizcisi Piri Reis

Dünya haritalarıyla ünlü Türk Denizcisi Piri Reis’in hayat hikayesini sizler için derledik...

Yaşam 13.12.2019, 13:20 13.12.2019, 20:06
182
Dünya Haritalarıyla Ünlü Türk Denizcisi Piri Reis

Büyük denizci Piri Reis’in, Osmanlı’nın denizci kenti olan Gelibolu’da doğduğu kabul edilmektedir. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, hayatı hakkında Kitab-ı Bahriye’de yazdıkları ile tarihteki olaylar karşılaştırıldığında, 1465- 1470 yılları arasında doğmuş olabileceği anlaşılıyor. Adı Muhyiddin Piri’dir. Kitab-ı Bahriye’den öğrendiğimize göre, Piri Reis amcası ünlü Türk denizcisi Kemal Reis’in yanında Gelibolu’da denizciliğe başlamıştır. Gelibolu Bizans döneminden beri önemli bir deniz üssüydü ve Yıldırım Beyazıt’ın emriyle ilk devlet tersanesi de oraya yapıldı.

1495’te II.Bayezid, donanmasını kuvvetlendirmek için, Kemal Reis’i gemileri ve leventleriyle birlikte Osmanlı Donanması’na çağırdı. Piri Reis deneyimli bir denizci olarak Kemal Reis ile birlikte Osmanlı donanmasında yer alır. 1499’da başlayan Osmanlı-Venedik Deniz Savaşları’na Piri Reis, ilk kez kendi savaş gemisinin kaptanı olarak katılır. 1499’da İnebahtı fethedilir. Donanma kışı orada geçirir. Piri Reis, Kitab-ı Bahriye’de Aspire İspitiye limanı için “Eynebahtı fethinde asker gemileri ile kışladığımız limandır” demektedir. Ertesi yıl Osmanlı donanması Venedikliler ile Navarin yakınlarında karşılaşmış. Piri Reis, teknesinin komutanı olarak bu savaşta da büyük kahramanlık göstermiştir. 1511’de amcası Kemal Reis Gelibolu’dan Rodos’a giderken, şiddetli bir fırtına nedeniyle gemisi parçalanır ve ölür. Piri Reis bu olaydan sonra bir müddet denizlerden uzaklaşır. Gelibolu’da kalır ve işte o dönem dünya haritasını hazırlamıştır (1513). Bugün elde bulunan, Amerika’nın bir kısmının dahil olduğu (Orta ve Güney Amerika’nın doğu kıyıları), Avrupa ve Afrika’nın batı kıyılarını gösteren haritadır.

1513’te hazırladığı dünya haritası

“Piri Reis düşlerimizi çizmiş haritasına boyamış serin deniz sabahlarının renkleriyle.
Piri Reis düşlerimizi çizmiş haritasına göz görmemiş, el değmemiş yıldız hevenkleriyle.
Piri Reis düşlerimizi çizmiş haritasına varılan kıyılardan ayak basmamış kumsallara doğru
hayırsız adalarla yeşil papağanların arasından billûr köşklere giden yolu.

Reis’in haritasında kıtalardan büyük boynuzlu balıklar
ve timsah başlı maymunlar yanardağlardan iri
Reis’in haritasında yelkenliler yürek kadar
ama balıklarla maymunlar yutamıyor yelkenlileri.
Yolculuklar başlamaz yürek çağırmasa
akıl yorulabilir, yılabilir, ama yüreğin sırtı gelmez yere.
Yelkenlilerle gidiliyor kosmosa
Piri Reis’in hartasında yüzen yürek kadar yelkenlilerle.”

Nazim Hikmet, 29 Aralık 1960, Moskova (Piri Reis’in Haritası)

Kitab-ı Bahriye’de Avrupa Haritası

Yavuz Sultan Selim’in 1516–1517 yıllarındaki Mısır seferine Piri Reis de katılmıştır. Bir filo ile Kahire’ye Nil yolundan giderek, Nil Nehri’nin kollarının haritasını çıkarmıştır. Mısır Osmanlı idaresine girince, oraya gelen Yavuz Sultan Selim’e 1513’te yaptığı dünya haritasını hediye etmiş.

Piri Reis yazdığı Kitab-ı Bahriye’de savaşlarından ve Akdeniz’in canlı ticaret hayatından çok az bahsetmiştir. Ama özellikle denizcilere rehber olması amacıyla, dolaşıp gördüğü Akdeniz’in kıyılarının ve adalarının yerleşim yerlerini, harabelerini, limanlarını, sularını, denizde olan taşlarını, sığlıklarını, taş ve sığlıkların sözü edilen limanın hangi tarafında bulunduğunu, hangi rüzgara açık ya da kapalı olduğunu, limanın genişliğini veya darlığını, ne kadar gemiyi barındırabileceğini, adaların kıyıya ve birbirlerine uzaklıklarını, adaların neresinde geçit olduğunu, denizden görünen alametini bi-kusur olarak kaydetmiştir. Kitapta her ülke ve şehrin yerel halkları ve bunların kültürlerinin ilginç yönleri hakkında bilgilere yer veriliyor.

1524’te Kanuni Sultan Süleyman, Sadrazam İbrahim Paşa’ya Mısır’a gitmesini buyurur. Filoya Piri Reis kılavuz olur. Şiddetli fırtına yüzünden yola devam edemeyen gemiler Rodos’a sığınmak zorunda kalırlar. Piri bu yolculukta İbrahim Paşa ile yakından tanışır. Pargalı, Piri Reis’in kitabı ile ilgilendiğini görünce, kitabı ister ve inceler. “Kitabı düzeltip tamamla getir, Cihan Şahı Kanuni Sultan Süleyman’a sunalım” der. Piri de kitabı 1526’da yeniden düzenler ve İbrahim Paşa aracılığıyla Kanuni’ye sunar. Bu, Kitab-ı Bahriye’nin ikinci düzenlemesidir ve Akdeniz’in anlatıldığı ana metnin başında, Kemal Reis ile denizde dolaşmalarını, donanmaya katılmalarını, fırtına ve rüzgarları, pusulayı, haritayı ve dünyadaki denizleri anlatan 972 beyit ve sonunda da 91 beyitlik bir bitiş manzumesi ile o tarih beyiti yer alır.

Tamam itdük sözü bulup muradı (Muradi)
Didük tarihi ana feyz-i had

Bu beyitin son 3 kelimesi ebced hesabı ile 932’ye o da miladi takvimde 1526’ya tekabül eder. Eseri takdirle karşılanınca bir dünya haritası daha yapıp Padişah’a sunmuştur (1528). Kuzey Amerika haritası bunun bir parçasıdır. Bu tarihten sonrası için Piri’nin kendi kaydı yoktur. Güney denizlerinde görevlendirildiğini belgeler bize gösteriyor.

1528’te çizdiği dünya haritası

Piri Reis konusunda araştırmaları bulunan emekli tümgeneral Cevat Ülkekul şöyle diyor: “Piri Reis’in çalışmalarında Kolomb’un haritasını ve keşifler çağında hazırlanan Portekiz altın haritalarını kullandığını Kitab-ı Bahriye’de açıkça kaydettiğini anlatıyor.”

Piri Reis kitabında Kolomb ve haritasından söz ederken şöyle diyor: “Cenova’da bir astrolog varmış. Ona Kolon derlermiş. Onun eline İskender’den kaldığı sanılan hoş bir kitap geçer. O kitapta tüm denizleri bir bir toplayıp yazmışlar imiş. Bu kitap bir Frenk iline, Cenova’ya gelmiş; fakat onun ne olduğunu içeriğini bilememişler. Ey dost! Kolon onu bulup okur, sonra da gidip İspanya Kralı’na sunar. Ona durumu ayrıntılı biçimde anlatır. Bunun üzerine Kral da ona gemi verir. Ey dost! Kolon bu kitaba dayanarak hareket eder ve gidip Antilye’yi bulur. Daha sonra, hiç durmadan orayı fetheder. Böylece Antilye yolunun herkesçe bilinmesi sağlanır. Oraların haritası bize de ulaştı. Durum budur ve size her şeyi anlattım.”

Ülkekul, Piri Reis’in dünya haritasının sağ alt köşesindeki yılan figürünün de yeniçağ Portekiz altın haritalarında yer alan bir figür olduğunu belirterek, bu durum Piri Reis’in Portekiz haritalarından faydalanmış olduğunu ispatlıyor. Cevat Ülkekul şimdiye kadar bilinmeyen bir gerçekten de bahsediyor. Hiç İstanbul haritası çizmemiş olmasına rağmen, günümüze gelen 16 tane Piri Reis imzalı İstanbul haritası bulunmasını ise şöyle açıklıyor: “Piri Reis’ten sonra kitabı defalarca kez kopyalanmış. Her seferinde içine yeni yeni haritalar da eklenmiş. Çok da güzel haritalar bunlar. Ancak Piri Reis’e saygıdan dolayı haritacılar asla kendi isimlerini kullanmamışlar çok uzun yıllar. Her yaptıklarını Piri Reis’e atfetmişler.”

Piri Reis’in haritası 1929 yılında Topkapı Sarayı’nda Milli Müzeler Müdürü Halil Ethem Bey tarafından bulunur. Deri parşömen üzerine yapılan renkli olarak yapılan haritada enlem ve boylam çizgileri yoktur. Biri kuzey biri güneyde olmak üzere 2 rüzgar gülü bulunmaktadır. Haritadaki bölgeyi anlatmak üzere fil, lama, puma, hükümdar, gemi resimleri mevcuttur. Haritada diğer ilginç bir nokta da Afrika’da gösterilen yerlere verilen Türkçe adlardır: Babadağı, Akburun, Yeşilburun, Güzelkörfez gibi.

Kanuni Sultan Süleyman, İran’la mücadelesinde kesin bir başarıya ulaşmak için Süveyş ve Basra arasında irtibat kurulması amacıyla Hürmüz Adası’na yapılacak seferin komutanı olarak Piri Reis’i görevlendirir. İşte bu seferde dönemin bazı tarihçileri Piri Reis’in rüşvet karşılığında Hürmüz kuşatmasını kaldırdığını söylerken, bir kısım tarihçi de Hürmüz’e Portekiz yardım filolarının gelmekte olduğu söylentisi üzerine, Piri Reis’in kuşatmayı kaldırmaya mecbur olduğu görüşünü savunmuşlardır. Kuşatmayı kaldıran Piri Reis daha sonra Basra’ya gelmiştir. Portekiz Donanması’nın kendisine doğru geldiği haberini alan Piri Reis, bölgede mahsur kalmak istemediği için, sadece savaş ganimetlerinin yüklü olduğu 3 kadırgayı yanına alarak buradan ayrılmıştır. Böylece Piri Reis’in Basra’da bulunan donanması amiralsiz kalmıştır.

Kanuni Sultan Süleyman, Piri Reis’in Hürmüz Kalesi’ndeki kuşatmayı kaldırmasını, Süveyş Filosu’nu Basra’da bırakmasını suç kabul etmiş ve Piri Reis’in başı kesilmek suretiyle idam edilmesi emrini vermiştir. 80 yaşındaki bu ünlü Türk denizcisinin 1554 yılında Mısır divanında başı kesilmiş ve malları devlet adına müsadere edilmiştir.

Piri Reis’i idama götüren bu yolda muhaliflerinin çabaları inkar edilemez niteliktedir. Özellikle Piri Reis ile arasında husumet olan Basra Valisi Kubad Paşa… Aslında Piri Reis, Vali’den yardım istemiştir, fakat Vali Müslümanlara zulmedip mallarını yağmaladığı suçlamasıyla Piri Reis’e yardım etmemiştir. Bu iddianın kaynağı ise daha önce Frenklere yardım ettiklerinden dolayı Piri Reis’in Hürmüz şehrini yağmalatmış olmasıdır.

Piri Reis elbette donanmayı bırakıp gitmesinin hesabını Padişah’a vereceğini bilmektedir. Muhtemelen sefer esnasında topladığı ganimetlerin mağlup olunması halinde düşman eline geçmesini istememiş, bu yüzden de ganimet yüklü gemilerle Basra’dan ayrılmıştır.

Kaynak:
Osmanlı Bilimi Araştırmaları – Mine Esiner Özen, Aktüel Dergisi, tarihin.com

Yorumlar (0)
hafif yağmur
Günün Anketi Tümü
En Çok Sevdiğiniz Renk Hangisi?
Namaz Vakti 28 Mayıs 2020
İmsak 05:28
Güneş 06:54
Öğle 13:15
İkindi 16:43
Akşam 19:27
Yatsı 20:47
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 26 53
2. Başakşehir 26 53
3. Galatasaray 26 50
4. Sivasspor 26 49
5. Beşiktaş 26 44
6. Alanyaspor 26 43
7. Fenerbahçe 26 40
8. Göztepe 26 37
9. Gaziantep FK 26 32
10. Denizlispor 26 31
11. Antalyaspor 26 30
12. Gençlerbirliği 26 28
13. Kasımpaşa 26 26
14. Konyaspor 26 26
15. Malatyaspor 26 25
16. Çaykur Rizespor 26 25
17. Ankaragücü 26 23
18. Kayserispor 26 22
Takımlar O P
1. Hatayspor 28 53
2. Erzurum BB 28 47
3. Bursaspor 28 46
4. Adana Demirspor 28 45
5. Akhisar Bld.Spor 28 45
6. Fatih Karagümrük 28 43
7. Altay 28 43
8. Ümraniye 28 40
9. Giresunspor 27 38
10. Keçiörengücü 28 35
11. Balıkesirspor 28 35
12. Menemen Belediyespor 28 35
13. İstanbulspor 27 33
14. Altınordu 28 31
15. Boluspor 28 25
16. Osmanlıspor 28 24
17. Adanaspor 28 20
18. Eskişehirspor 28 17
Takımlar O P
1. Liverpool 29 82
2. Man City 28 57
3. Leicester City 29 53
4. Chelsea 29 48
5. M. United 29 45
6. Wolverhampton 29 43
7. Sheffield United 28 43
8. Tottenham 29 41
9. Arsenal 28 40
10. Burnley 29 39
11. Crystal Palace 29 39
12. Everton 29 37
13. Newcastle 29 35
14. Southampton 29 34
15. Brighton 29 29
16. West Ham 29 27
17. Watford 29 27
18. Bournemouth 29 27
19. Aston Villa 28 25
20. Norwich City 29 21
Takımlar O P
1. Barcelona 27 58
2. Real Madrid 27 56
3. Sevilla 27 47
4. Real Sociedad 27 46
5. Getafe 27 46
6. Atletico Madrid 27 45
7. Valencia 27 42
8. Villarreal 27 38
9. Granada 27 38
10. Athletic Bilbao 27 37
11. Osasuna 27 34
12. Real Betis 27 33
13. Levante 27 33
14. Deportivo Alaves 27 32
15. Real Valladolid 27 29
16. Eibar 27 27
17. Celta de Vigo 27 26
18. Mallorca 27 25
19. Leganés 27 23
20. Espanyol 27 20